پایداری برشی (Shear Stability) به معنی توانایی روانکار در حفظ ویسکوزیته است، زمانی که تحت برش مکانیکی شدید قرار میگیرد. در آزمایشگاه، این ویژگی با تست برشی اندازهگیری میشود. نمونه را با روشهایی مانند نازل انژکتور دیزلی (ASTM D6278 و D7109)، فراصوتی (ASTM D2603) یا یاتاقان مخروطی KRL برش میدهند و ویسکوزیته را پیش و پس از برش با ASTM D445 میسنجند. نتیجه بهصورت درصد افت ویسکوزیته در ۱۰۰ درجه سانتیگراد (PVL) و شاخص SSI گزارش میشود؛ هرچه افت کمتر باشد، پلیمر بهبود دهنده شاخص ویسکوزیته (VI improver) کمتر شکسته است.
اگر مسئول آزمایشگاه کنترل کیفیت هستید و بچ شما به خاطر افت ویسکوزیته رد شده یا نتیجهی دو آزمون با هم نمیخواند، مقاله را تا انتها بخوانید. ابتدا روشهای اندازهگیری را مقایسه میکنیم؛ بعد مفهوم، محاسبهی SSI و نکات عملی اجرای تست را مرور میکنیم.
برای انتخاب روش آزمون مناسب یا بررسی پیکربندی دستگاه، کارشناسان فنی نیک ابزار آزما در دسترس شما هستند.
پایداری برشی چیست؟
پایداری برشی به مقاومت روانکار در برابر کاهش ویسکوزیته (گرانروی) در اثر تنشهای برشی مکانیکی گفته میشود. ویسکوزیته معیاری از مقاومت روغن در برابر جاری شدن است و نقش مهمی در تشکیل و حفظ فیلم روغن بین قطعات متحرک دارد. اگر ویسکوزیته روغن حین کارکرد کاهش یابد، ضخامت فیلم روغن نیز کم شده و احتمال تماس مستقیم قطعات افزایش مییابد. (برای آشنایی بیشتر با این مفهوم، مقاله ویسکوزیته چیست؟ را مطالعه کنید.)
برای درک بهتر روغن موتور چنددرجهای را در نظر بگیرید؛ این روغن باید در دمای پایین روان بودن مناسبی داشته باشد و در دمای بالا نیز ویسکوزیته خود را حفظ کند. این ویژگی تا حد زیادی به کمک افزودنیهای پلیمری به نام بهبوددهنده شاخص ویسکوزیته ایجاد میشود. با اینحال، زنجیرههای بلند پلیمری در نواحی تحت تنش برشی شدید، مانند یاتاقانها، فضای بین رینگ و سیلندر، چرخدندههای پمپ روغن، پمپهای هیدرولیک و گیربکس، ممکن است دچار شکست مولکولی شوند. این پدیده باعث کاهش ویسکوزیته روغن و افت پایداری برشی آن میشود.
افت موقت و افت دائمی ویسکوزیته
| ویژگی | افت موقت | افت دائمی |
|---|---|---|
| ساز و کار | مولکولهای پلیمر در جهت جریان همراستا میشوند | زنجیرهی پلیمر شکسته میشود |
| با برداشته شدن تنش | ویسکوزیته برمیگردد | ویسکوزیته برنمیگردد |
| آزمون مربوط | HTHS (افت لحظهای) | تست برشی؛ نتیجه بهصورت PVL و SSI |
نقش پلیمر بهبود دهنده شاخص ویسکوزیته (VI improver)
روغن چند درجهای بدون پلیمر بهبود دهنده شاخص گرانروی روغن (VI improver) نمیتواند همزمان در سرما روان بوده و در گرما غلیظ بماند. پایداری برشی این پلیمر به سه پارامتر بستگی دارد:
- نوع پلیمر: OCP، PMA و پلیمرهای ستارهای (star) در پایداری برشی فرق دارند. در بیشتر فرمولاسیونها پلیمر ستارهای از OCP خطی مقاومتر است، اما انتخاب نهایی باید با دادهی آزمون روی فرمول واقعی تایید شود.
- وزن مولکولی: وزن مولکولی بالاتر ویسکوزیتهی بیشتری میسازد، ولی زنجیره راحتتر میشکند.
- روغن پایه: روغن پایه با شاخص ویسکوزیتهی ذاتی بالا به پلیمر کمتری نیاز دارد و معمولا پایداری برشی بهتری میدهد.
روشهای اندازهگیری پایداری برشی
پایداری برشی بدون ذکر روش آزمون قابل گزارش نیست. هر روش، نمونه را با ساز و کار و شدت برش متفاوتی تخریب میکند. به همین دلیل SSI دو روغن فقط وقتی قابل مقایسه است که هر دو با یک روش (و ترجیحا در یک آزمایشگاه یا آزمایشگاههایی با برنامه آزمون بین آزمایشگاهی مشترک) تست شده باشند. جدول زیر چهار روش اصلی را بر اساس استاندارد ASTM و CEC مقایسه میکند.
| روش آزمون | استاندارد | نحوهی برش | شدت برش | کاربرد رایج |
|---|---|---|---|---|
| نازل انژکتور دیزلی | ASTM D6278 (۳۰ چرخه)، ASTM D7109 (۳۰ و ۹۰ چرخه)، CEC L-14-A-93 | عبور روغن از نازل انژکتور دیزلی با فشار بالا | کمتر از KRL | روغنهای چنددرجهای (موتور و هیدرولیک) |
| فراصوتی (Sonic) | ASTM D2603، ASTM D5621 | کاویتاسیون ناشی از امواج فراصوتی | وابسته به شرایط دستگاه | سیالات هیدرولیک، روغن گیربکس و تراکتور |
| یاتاقان مخروطی (KRL) | CEC L-45-A-99 (معادل ISO 26422) | برش مکانیکی در یاتاقان غلتکی مخروطی | شدید | روغن دنده و گیربکس |
| FISST | ASTM D5275 | عبور از نازل انژکتور سوخت | با D6278 و D7109 مستقیما قابلمقایسه نیست | ارزیابی سیالات حاوی پلیمر؛ کاربرد خاص |
نازل انژکتور دیزلی: تفاوت ASTM D6278 و D7109
در این روش، روغن با پمپ پیستونی از نازل انژکتور دیزلی عبور میکند و هر عبور یک «چرخه» است. هر دو استاندارد از تجهیز و روشی تقریبا یکسان استفاده میکنند و فقط در تعداد چرخههای گزارش شده فرق دارند. به گفتهی D7109، نتیجهی ۳۰ چرخهی آن با ASTM D6278 همارز گزارش شده است. بنابراین D7109 همان اطلاعات را با دادهی ۹۰ چرخه تکمیل میکند.
| ویژگی | ASTM D6278 | ASTM D7109 |
|---|---|---|
| تعداد چرخه | ۳۰ | ۳۰ و ۹۰ |
| گزارش | افت ویسکوزیته پس از ۳۰ چرخه | افت ویسکوزیته پس از ۳۰ و پس از ۹۰ چرخه |
| کاربرد | کنترل کیفیت تولیدکنندگان افزودنی پلیمری و مشتریان آنها | همان کاربرد، با دادهی بلندمدتتر برای مشخصاتای که ۹۰ چرخه میخواهند |
برای روغن موتور دیزلی سنگین، مشخصات API CK-4 و FA-4 دادهی ۹۰ چرخهی D7109 را میخواهند. جزئیات این بخش را در مقالهی پایداری برشی روغن موتور بخوانید.
فراصوتی، KRL و FISST
- فراصوتی (ASTM D2603): نمونه در یک نوسانساز فراصوتی تابش میبیند و افت دائمی ویسکوزیته پس از آن سنجیده میشود. شدت برش آن به شرایط دستگاه وابسته است. پس نتیجه را مستقیم با روشهای مکانیکی مقایسه نکنید.
- KRL (CEC L-45-A-99، معادل ISO 26422): نمونه ۲۰ ساعت در دمای ۶۰ درجه و زیر بار ۵۰۰۰ نیوتن در یاتاقان غلتکی مخروطی برش میخورد. نرخ برش این روش از نازل انژکتور بالاتر است و برای روانکارهای دنده و یاتاقان مناسبتر است.
- FISST (ASTM D5275): نازل انژکتور حاوی سوخت است. بنابراین، SSI آن را نمیتوان بهطور مستقیم با مقادیر D6278 و D7109 مقایسه کرد.
چرا SSI باید کنار HTHS دیده شود؟
SSI افت دائمی ویسکوزیته پس از برش را نشان میدهد. اما HTHS رفتار لحظهای روغن را در دما و نرخ برش بالا میسنجد (برای مثال ASTM D4683 در ۱۵۰ درجه). دو روغن با SSI یکسان میتوانند HTHS متفاوتی داشته باشند؛ پس هیچکدام بدون دیگری تصویر کامل نمیدهند.
توجه داشته باشید که نتایج آزمایشگاهی جایگزین ارزیابی روغن در شرایط واقعی کارکرد نیستند. بلکه این آزمونها با هدف مقایسه و کنترل کیفیت طراحی شدهاند.
برای انتخاب دستگاه تست پایداری برشی تنها به اسم استاندارد نگاه نکنید. کارشناسان نیک ابزار میتوانند با توجه به نوع روغن و استانداردی که آزمایشگاه شما باید پوشش دهد، پیکربندی مناسب را پیشنهاد دهند. برای مشاوره و دریافت کاتالوگ با ما تماس بگیرید.
پایداری برشی چه تاثیری روی عملکرد روانکار دارد؟
افت ویسکوزیته ناشی از برش فقط عددی روی گواهی کیفیت نیست. ویسکوزیته روغن باید در محدودهی توصیهی سازنده بماند و پیامد افت آن بسته به نوع روانکار فرق میکند:
| روانکار | آنچه رخ میدهد | پیامد |
|---|---|---|
| روغن هیدرولیک | پلیمر زیر برش پمپ و شیرهای فشار بالا میشکند و ویسکوزیته در دمای کارکرد افت میکند | نشتی داخلی پمپ، افت راندمان حجمی و بالا رفتن دمای سیال |
| روغن دنده و گیربکس | فیلم روغن بین دندهها نازک میشود | سایش سطح دنده و افزایش نویز، بهویژه در گیربکس صنعتی با بار متغیر |
| روغن صنعتی و توربین | معمولا پلیمر کم یا هیچ دارند و ویسکوزیته را روغن پایه میسازد | پایداری برشی معمولا مطلوب است؛ اگر فرمول پلیمر دارد، در پذیرش بچ بررسی شود |
برای مثال، در یک سامانهی هیدرولیک پرفشار، افت ویسکوزیته به پایینتر از محدودهی مجاز سازندهی پمپ میتواند بدون خرابی ظاهری قطعه، بهتدریج توان خروجی را کم کند.
پایداری برشی در روغن موتور
در روغن موتور، تنش برشی عمدتا در نواحیای مانند یاتاقانها، فضای بین رینگ و سیلندر و پمپ روغن ایجاد میشود. کاهش ویسکوزیته در اثر این تنشها میتواند باعث نازک شدن فیلم روغن و افزایش احتمال سایش قطعات، بهویژه تحت بارهای سنگین و در دمای بالای کارکرد شود.
استانداردهای روغن موتور API و ILSAC، الزامات مشخصی را برای کنترل افت ویسکوزیته و حداقل ویسکوزیته HTHS تعیین میکنند. ارزیابی پایداری برشی روغن نیز در بسیاری از این آزمونها با استفاده از روشهای تست نازل انژکتور، مطابق استانداردهای ASTM D6278 و ASTM D7109 انجام میشود.
برای آشنایی بیشتر با گریدهای روغن موتور، مفهوم HTHS و تفاوت روغن موتورهای دیزلی و بنزینی، مقالهی پایداری برشی روغن موتور را مطالعه کنید.
شاخص پایداری برشی (SSI) و درصد افت ویسکوزیته چگونه محاسبه میشود؟
درصد افت ویسکوزیته در ۱۰۰ درجهی سانتیگراد (PVL) از این فرمول بهدست میآید:
PVL = 100 × (VU − VS) / VU
در این فرمول VU ویسکوزیتهی سینماتیکی پیش از برش و VS ویسکوزیتهی سینماتیکی پس از برش است. هر دو را باید با یک ویسکومتر و روش یکسان، طبق ASTM D445 اندازه گرفت تا نتیجه قابلمقایسه باشد.
تفاوت PVL و SSI
| ویژگی | PVL | SSI یا PSSI (ASTM D6022) |
|---|---|---|
| چه چیزی را نشان میدهد | کل افت ویسکوزیتهی روغن فرمولهشده | سهم افت ناشی از یک افزودنی مشخص، معمولا VI improver |
| تفسیر | افت ۲۵ درصدی یعنی روغن ۲۵ درصد رقیقتر شده | PSSI برابر ۵۰ یعنی افزودنی ۵۰ درصد از ویسکوزیتهای را که اضافه کرده از دست میدهد |
این تمایز مهم است: دو روغن میتوانند PVL یکسان داشته باشند، اما در یکی سهم پلیمر در افت بیشتر باشد و در دیگری سهم روغن پایه. جزئیات محاسبه در ASTM D6022 آمده است.
برای مثال، فرض کنید ویسکوزیتهی یک روغن پیش از برش(mm²/s) ۱۴٫۰ باشد (اعداد فرضی هستند):
| حالت | ویسکوزیته پس از برش | PVL | تفسیر |
|---|---|---|---|
| الف | ۱۳٫۳ | حدود ۵ درصد | افت کم؛ در این مثال پلیمر نسبتا مقاوم در برابر برش است |
| ب | ۱۰٫۵ | ۲۵ درصد | بخش قابل توجهی از زنجیرهی پلیمر شکسته و روغن پس از کارکرد محسوسا رقیقتر میشود |
آیا SSI پایینتر همیشه بهتر است؟
- پلیمر بسیار مقاوم معمولا قدرت غلیظ کنندگی کمتری دارد. برای رسیدن به همان ویسکوزیته باید بیشتر مصرف شود که هم هزینه دارد و هم میتواند روی خواصی مثل پاک کنندگی و رفتار دمای پایین اثر بگذارد.
- عدد مناسب SSI به کاربرد و شدت برش واقعی بستگی دارد و حد ثابتی برای همهی روغنها وجود ندارد؛ فقط با منبع معتبر و برای همان نوع روغن عدد بدهید.
- SSI پایین به تنهایی HTHS بالا را تضمین نمیکند؛ این دو باید کنار هم و با توجه به مشخصات سازندهی تجهیز ارزیابی شوند.
پیش از رد کردن بچ چه چیزهایی را بررسی کنیم؟
اگر نتیجهی یک بچ از حد مجاز بیرون افتاد، پیش از قضاوت دربارهی فرمول، اجرای آزمون را مرور کنید:
- روش و تعداد چرخه با مشخصات مشتری یکی باشد (D6278 یا D7109؛ ۳۰ یا ۹۰ چرخه).
- دمای سیال در طول آزمون ثابت مانده باشد، چون نوسان دما خودش ویسکوزیته را عوض میکند.
- ویسکوزیتهی پیش و پس از برش با یک ویسکومتر و دمای یکسان طبق D445 اندازهگیری شده باشد.
- نازل و دستگاه طبق دستور استاندارد با سیال مرجع کنترل شده و تعداد چرخهها درست شمرده شده باشد.
- اگر اجرای آزمون بیایراد بود، نوع و دوز پلیمر در فرمول را بازبینی کنید.
چگونه پایداری برشی را بهتر کنیم و روانکار مناسب انتخاب کنیم؟
برای فرمولاتور و R&D
- پلیمری با وزن مولکولی و SSI متناسب با شدت برش کاربرد انتخاب کنید؛ وزن مولکولی پایینتر معمولا پایداری برشی بهتری میدهد، اما غلیظ کنندگی کمتر و دوز بالاتر میخواهد.
- از روغن پایهای با شاخص ویسکوزیتهی ذاتی بالاتر استفاده کنید تا نیاز به پلیمر کم شود.
- نوع پلیمر را با کاربرد همراستا کنید و نتیجه را با آزمون روی فرمول واقعی تأیید کنید.
برای کاربر و خریدار
- در دیتاشیت فقط ویسکوزیتهی ۱۰۰ درجه را نبینید؛ SSI (یا PSSI)، HTHS و نام روش آزمون برشی را هم بخواهید. SSI بدون نام روش، ارزش مقایسهای ندارد.
- انتخاب را بر اساس توصیهی سازندهی تجهیز انجام دهید: روغنی که برای گیربکس صنعتی با KRL پذیرفته شده، لزوما برای موتور دیزلی با D7109 مناسب نیست.
بسنده کردن به شاخص ویسکوزیتهی بالا و نادیده گرفتن برش یک اشتباه رایج است. روغنی با VI بالا ممکن است در آزمایشگاه عالی بهنظر برسد، اما اگر پلیمرش مقاوم نباشد، پس از مدت کوتاهی به سطحی میرسد که دیگر الزامات سازنده را برآورده نمیکند.
دستگاه تست پایداری برشی (SSI) نیک ابزار آزما
دستگاه تست پایداری برشی (SSI) را نیک ابزار طراحی و تولید میکند. برای همین مشخصات آن را میتوانید بدون واسطه با تیم فنی سازنده بررسی کنید.
دستگاه چگونه برش را انجام میدهد؟
روغن با یک پمپ پیستونی از نازل انژکتور دیزلی عبور میکند و تعداد چرخهها کنترل میشود. ویسکوزیتهی نمونه پیش و پس از برش با D445 اندازهگیری و سپس PVL و SSI محاسبه میشود. قطعات و شرایط کار دستگاه بر روش نازل انژکتور دیزلی استوار است. متن رسمی استانداردهای مبنا را در صفحهی ASTM D7109 ببینید.
| مشخصه | مقدار | چه مشکلی را حل میکند |
|---|---|---|
| پمپ و قطعات نازل | BOSCH PE 2A 90D 300/3S 2266؛ BOSCH DN 8 S2؛ KD 43 SA 53/15 | هندسه و فشار لازم برای برش به روش نازل دیزلی؛ جلوگیری از انحراف نتیجه بهدلیل قطعات غیراصلی |
| سرعت موتور | ۹۲۵±۲۵ دور بر دقیقه | سرعت ثابت یعنی شدت برش ثابت و تکرارپذیری بهتر بین اجراها |
| فشار و دبی | ۱۳ تا ۱۸ مگاپاسکال؛ ۱۷۰±۵ میلیلیتر بر دقیقه | بازتولید شرایط برش روش نازل انژکتور و کاهش پراکندگی نتیجه |
| کنترل دما (Chiller) | ظرفیت ۱۰ لیتر بر دقیقه؛ ۱۰ تا ۳۵ درجه با دقت ±۰٫۱ | دمای ثابت سیال؛ چون نوسان دما ویسکوزیته را عوض میکند، تکرارپذیری بهتر و اختلاف کمتر بین دو اپراتور |
| برق | ۲۲۰ ولت؛ ۱۵۰۰ وات | — |
| تایمر و شمارنده | تایمر با آلارم و شمارندهی چرخه | حذف خطای شمارش دستی و اعلام پایان آزمون بدون وابستگی به دقت اپراتور |
تستهای مکمل آزمایشگاه روانکار
دستگاه SSI بخشی از آزمونهای یک آزمایشگاه روغن است. جدول زیر نشان میدهد کدام آزمونها با دستگاههای نیک ابزار پوشش داده میشود و کدام را باید از تجهیز دیگری تامین کرد:
| آزمون | استاندارد | دستگاه نیک ابزار |
|---|---|---|
| خوردگی روغن موتور دیزلی (CBT/HTCBT) | ASTM D5968، D6594 | دستگاه تست خوردگی روغن موتور دیزلی |
| نقطهی ریزش و نقطهی ابری | ASTM D97، D2500 | دستگاه تعیین نقطه ریزش و نقطه ابری |
| فلش پوینت روغن (نقطهی اشتعال بسته) | ASTM D93 | دستگاه نقطه اشتعال بسته (فلش پوینت) |
| دانسیته | ASTM D1298 | حمام دانسیته فرآوردههای نفتی |
| ویسکوزیتهی سینماتیکی و شاخص ویسکوزیته | ASTM D445، D2270 | ندارد |
| HTHS | ASTM D4683، D4741، D6616 | ندارد |
| CCS و MRV | ASTM D5293، D4684 | ندارد |
اگر آزمایشگاه شما در حال راهاندازی است، هماهنگی دستگاه SSI با ویسکومتر و حمام دما از روز اول اهمیت دارد. ما در راهاندازی آزمایشگاههای نفتی تجربه داریم و میتوانیم فهرست تجهیزات جانبی و ترتیب راهاندازی را با شما مرور کنیم.
جمعبندی
پایداری برشی شکاف بین ویسکوزیتهی روی کاغذ و ویسکوزیتهی روغن در کارکرد واقعی را نشان میدهد. مهمترین نکته این است که SSI فقط وقتی قابل مقایسه است که با روش آزمون یکسان و در شرایط کنترل شده اندازهگیری شده باشد و باید همیشه کنار HTHS و مشخصات سازندهی تجهیز خوانده شود. برای چیدمان آزمایشگاه، تجهیزات آزمایشگاه روغن موتور و راهاندازی آزمایشگاه کنترل کیفیت را ببینید. جزئیات پایداری برشی روغن موتور هم در مقالهی جداگانه آمده است.
اگر آزمایشگاه شما روغنهای دارای پلیمر بهبوددهنده شاخص ویسکوزیته را کنترل میکند، دستگاه تست پایداری برشی (SSI) نیک ابزار را ببینید. برای انتخاب پیکربندی مناسب، دریافت کاتالوگ و مشاوره دربارهی راهاندازی آزمایشگاه، با ما تماس بگیرید.
سوالات متداول
پایداری برشی چیست و چگونه اندازهگیری میشود؟
پایداری برشی توانایی روانکار در حفظ ویسکوزیته تحت برش مکانیکی است. در آزمایشگاه، نمونه را با نازل انژکتور دیزلی، امواج فراصوتی یا یاتاقان مخروطی KRL برش میدهند و ویسکوزیته را پیش و پس از برش طبق ASTM D445 میسنجند. افت ویسکوزیته به صورت درصد گزارش میشود.
SSI چیست و چگونه محاسبه میشود؟
SSI یا شاخص پایداری برشی (در ASTM D6022 با نام PSSI) سهم افت ویسکوزیتهی ناشی از یک افزودنی مشخص، معمولا پلیمر بهبوددهنده شاخص ویسکوزیته، را نشان میدهد. از ویسکوزیتهی پیش و پس از برش محاسبه میشود. برای مثال، PSSI برابر ۵۰ یعنی افزودنی ۵۰ درصد از ویسکوزیتهای را که به روغن اضافه کرده، پس از برش از دست میدهد.
آیا SSI پایینتر همیشه بهتر است؟
خیر. پلیمر با SSI بسیار پایین معمولاً قدرت غلیظکنندگی کمتری دارد و برای رسیدن به ویسکوزیتهی هدف باید بیشتر مصرف شود. عدد مناسب به کاربرد و شدت برش واقعی بستگی دارد و باید کنار HTHS ارزیابی شود.
تفاوت افت موقت و دائمی ویسکوزیته چیست؟
در افت موقت، مولکولهای پلیمر در جهت جریان همراستا میشوند و با برداشته شدن تنش، ویسکوزیته برمیگردد. در افت دائمی، زنجیرهی پلیمر شکسته میشود و ویسکوزیته به مقدار اولیه برنمیگردد. آزمون SSI افت دائمی را میسنجد.
تفاوت ASTM D6278 و ASTM D7109 چیست؟
هر دو از نازل انژکتور دیزلی استفاده میکنند. D6278 افت ویسکوزیته را پس از ۳۰ چرخه گزارش میکند، اما D7109 آن را هم پس از ۳۰ و هم پس از ۹۰ چرخه گزارش میکند.
آیا روغن بدون VI improver پایداری برشی بهتری دارد؟
معمولا بله. روغنهایی که پلیمر بهبود دهندهی شاخص ویسکوزیته ندارند یا مقدار آن بسیار کم است، چون بخش عمدهی ویسکوزیته را روغن پایه میسازد و زنجیرهی پلیمری برای شکستن وجود ندارد، معمولا پایداری برشی بالاتری دارند.
چرا SSI یک روغن در دو آزمایشگاه فرق میکند؟
دلیل معمول، تفاوت در روش آزمون یا تعداد چرخه، دمای سیال، کالیبراسیون دستگاه و ویسکومتر است. بههمین دلیل مقایسهی SSI فقط با روش یکسان و ترجیحا در چارچوب یک برنامهی آزمون بین آزمایشگاهی معتبر است.
دیدگاهتان را بنویسید