پایداری برشی روغن موتور (Shear Stability) به توانایی روغن در حفظ ویسکوزیته در برابر تنشهای برشی مکانیکی گفته میشود. این تنشها در بخشهایی مانند یاتاقانها، فضای بین رینگ و سیلندر و پمپ روغن به طور مکرر به روغن وارد میشوند و میتوانند باعث شکستن زنجیرههای پلیمری بهبود دهنده شاخص ویسکوزیته (VI Improver) شوند.
در صورت پایین بودن پایداری برشی، ویسکوزیته روغن در طول کارکرد کاهش مییابد و ممکن است از محدوده مورد انتظار گرید SAE خود (مانند 5W-30) خارج شود. در نتیجه، ضخامت فیلم روغن کاهش پیدا میکند و احتمال سایش قطعات، بهویژه در شرایط بار و دمای بالا، افزایش مییابد. آزمایشگاهها برای ارزیابی این ویژگی، میزان افت ویسکوزیته سینماتیک در دمای ۱۰۰ درجه سانتیگراد را پس از اعمال تنش برشی، با استفاده از روشهای ASTM D6278 و ASTM D7109 اندازهگیری میکنند. نتایج این آزمونها در کنار شاخص HTHS (ویسکوزیته در دمای بالا و نرخ برش بالا) برای ارزیابی عملکرد روغن بررسی میشوند.
اگر مسئول کنترل کیفیت و صدور گواهی برای بچهای تولیدی روغن موتور هستید یا در زمینه فرمولاسیون روغنهای کمویسکوزیته فعالیت میکنید، این مطلب را تا انتها دنبال کنید. در ادامه، با دلایل کاهش ویسکوزیته روغن، تفاوت پایداری برشی با HTHS و استانداردهای مرتبط با روغن موتورهای بنزینی و دیزلی آشنا خواهید شد.
اگر آزمایشگاه شما روغن موتور تولید یا کنترل میکند و میخواهید افت ویسکوزیته را قبل از رسیدن روغن به بازار بسنجید، دستگاه تست پایداری برشی (SSI) نیک ابزار را مشاهده کنید.
پایداری برشی روغن موتور چیست؟
روغنهای چنددرجهای مثل 5W-30 برای روان ماندن در سرما و غلیظ ماندن در گرما پلیمر دارند؛ همان پلیمرهایی که شاخص گرانروی روغن موتور را بالا نگه میدارند. این زنجیرههای بلند در موتور زیر برش مکانیکی شدید میشکنند و اثر غلیظکنندگیشان کم میشود. نتیجه، افت دائمی ویسکوزیته است؛ نه آن افت موقتی که با قطع برش برمیگردد. پایداری برشی همین مقاومت روغن در برابر افت دائمی است، و هدف آزمایشگاه این است که روغن بعد از برش هم در محدودهی همان گرید SAE بماند. به این وضعیت stay-in-grade (ماندن در گرید) میگویند.
چرا روغن موتور بعد از مدتی رقیق میشود؟
ویسکوزیتهی روغن موتور به سه راه متفاوت میتواند تغییر کند. اگر این سه را با هم اشتباه کنید، علت تشخیص نادرست میشود.
سه علت، سه مکانیزم متفاوت
| علت | چه اتفاقی میافتد؟ | اثر روی ویسکوزیته | نشانه در آنالیز روغن مصرفی |
|---|---|---|---|
| برش پلیمر (پایداری برشی ضعیف) | زنجیرهی پلیمر VI improver میشکند | افت دائمی | ویسکوزیتهی ۱۰۰ درجه پایینتر از حد گرید، بدون وجود سوخت |
| ورود سوخت به روغن (fuel dilution) | سوخت روغن را رقیق میکند، بدون اینکه پلیمر بشکند | کاهش | افت نقطه اشتعال و وجود سوخت در نمونه |
| تبخیر و اکسیداسیون | اجزای سبک تبخیر یا روغن اکسید میشود | معمولاً افزایش | ویسکوزیتهی بالاتر از حد انتظار |
بنابراین اگر در آنالیز روغن مصرفی افت ویسکوزیته دیدید، تا وقتی ورود سوخت را رد نکردهاید نمیتوانید با قطعیت بگویید علت، برش مکانیکی بوده است. برای تفکیک، ویسکوزیته در ۴۰ و ۱۰۰ درجه، نقطه اشتعال روغن موتور و درصد سوخت را کنار هم بخوانید. بدون این آنالیز، دلیل رقیق شدن یک روغن مشخص را فقط میشود «یکی از دلایل محتمل» دانست.
در آزمایشگاهها گاهی دیده میشود نمونهی روغن مصرفشدهای که سوخت وارد آن شده، افت ویسکوزیته نشان میدهد و این افت به شکست پلیمر و ضعف فرمولاسیون نسبت داده میشود؛ در حالی که فرمولاسیون بیتقصیر بوده است.
برش در کدام نقطههای موتور رخ میدهد؟
برش در کل روغن یکنواخت نیست. در چند نقطهی مشخص رخ میدهد که روغن با سرعت زیاد از فضایی باریک عبور میکند و نرخ برش موضعی بسیار بالا میرود:
- یاتاقانهای میللنگ
- فاصلهی رینگ و سیلندر
- دندههای پمپ روغن
- ناحیهی میل سوپاپ و تایمینگ
هر بار عبور، بخشی از زنجیرههای بلند پلیمر میشکند و این شکست انباشته میشود. با ادامهی کارکرد، میانگین وزن مولکولی پلیمر پایین میآید و روغن دیگر نمیتواند ویسکوزیتهی اولیه را حفظ کند.
مثال دو روغن همگرید با پایداری برشی متفاوت
برای مثال، دو روغن 5W-30 را در نظر بگیرید که با دو VI improver متفاوت ساخته شدهاند و در برگهی آنالیز جدید ویسکوزیتهی ۱۰۰ درجهی یکسانی دارند. عددهای جدول زیر فرضیاند و فقط منطق کار را نشان میدهند. حد پایین گرید 30 در SAE J300، ویسکوزیته (cSt) ۹.۳ در ۱۰۰ درجه است.
| روغن A (پلیمر پایدارتر) | روغن B (پلیمر کمپایدار) | |
|---|---|---|
| ویسکوزیتهی ۱۰۰ درجه، روغن تازه | 10.5 cSt | 10.5 cSt |
| بعد از ۱۰ هزار کیلومتر در موتور دیزلی سبک | 10.0 cSt | 8.9 cSt |
| افت تقریبی | حدود ۵٪ | حدود ۱۵٪ |
| نسبت به حد پایین گرید 30 (9.3 cSt) | در گرید میماند | از گرید خارج میشود |
هر دو روغن در حالت جدید یکسان بودهاند، اما نتیجه در موتور یکی نیست. آزمون پایداری برشی همین تفاوت را پیش از رسیدن روغن به دست مصرف کننده نشان میدهد.
افت ویسکوزیته چه تاثیری روی موتور دارد؟
وقتی ویسکوزیته پایین میآید، فیلم روغن بین قطعات نازکتر میشود. پیامدهای آن موارد زیر است:
- سایش بیشتر: در یاتاقانها، رینگها و میل سوپاپ، نازک شدن فیلم میتواند به تماس فلز با فلز و افزایش نرخ سایش برسد.
- افت فشار روغن: بهخصوص در دور پایین و دمای بالا که پمپ روغن حاشیهی امنیت کمتری دارد.
- افزایش مصرف روغن: روغن رقیقتر راحتتر از کنار رینگها و سیلها عبور میکند و به محفظهی احتراق میرسد.
اما رقیقتر بودن همیشه بد نیست. روغن کم ویسکوزیته اصطکاک هیدرودینامیکی را کم میکند و در شرایط پایدار میتواند مصرف سوخت را پایین بیاورد. مشکل وقتی شروع میشود که پایداری برشی کافی نباشد. آن وقت در نقطههایی که برش شدید است، فیلم روغن بیش از حد نازک میشود. پس مزیت واقعی «کمویسکوزیته بودن» نیست؛ کمویسکوزیته بودن همراه با پایداری برشی و HTHS کافی است. میزان دقیق اثر روی سایش یا مصرف سوخت به موتور، شرایط کارکرد و فرمولاسیون بستگی دارد و با یک عدد کلی نمیشود نتیجه گیری کرد.
پایداری برشی با HTHS چه فرقی دارد؟
این دو را اغلب با هم اشتباه میگیرند، اما دو سوال متفاوت را جواب میدهند:
| مورد | پایداری برشی (افت پس از برش) | HTHS |
|---|---|---|
| چه چیزی را میسنجد؟ | میزان افت دائمی ویسکوزیته پس از شکست پلیمر | ویسکوزیته در شرایطی شبیه یاتاقان: دمای بالا و نرخ برش بسیار بالا |
| شرایط آزمون | عبور از نازل انژکتور دیزلی (۳۰ یا ۹۰ چرخه) و سپس اندازهگیری ویسکوزیته در ۱۰۰ درجه | ۱۵۰ درجهی سانتیگراد و نرخ برش 10⁶ بر ثانیه |
| خروجی | درصد افت ویسکوزیته | ویسکوزیتهی مطلق (cP یا mPa·s) |
| استاندارد | ASTM D6278، D7109 | ASTM D4683، D4741، D5481 |
| چه تصمیمی میگیریم؟ | آیا روغن در طول کارکرد در گرید میماند؟ | آیا فیلم روغن در یاتاقان کافی است؟ |
هر دو آزمون لازم بوده و یکی جای دیگری را نمیگیرد. روغنی ممکن است HTHS اولیهی بالایی داشته باشد، اما پلیمرش در برابر برش ناپایدار باشد و بعد از مدتی HTHS موثرش پایین بیاید. برعکس، روغنی با پایداری برشی خوب ممکن است از ابتدا HTHS پایینی داشته باشد و فیلم کافی در یاتاقان نسازد. به همین دلیل در برگهی آنالیز حرفهای، این دو کنار هم گزارش میشوند، نه به جای هم.
پایداری برشی در گریدهای مختلف روغن موتور
هر چه فاصلهی دو عدد گرید بیشتر باشد (مثلا 0W-40 در برابر 10W-30)، روغن برای روان ماندن در سرما و غلیظ ماندن در گرما پلیمر بیشتری لازم دارد و پایداری برشی برایش حساستر است.
- گریدهای رایج (مثل 5W-30 و 10W-40): پایداری برشی باید در حدی باشد که روغن تا پایان دورهی کارکرد در همان گرید بماند.
- گریدهای کمویسکوزیته (مثل 0W-16 و 0W-20): پلیمر کمتری میخواهند، اما چون ویسکوزیتهی هدف پایین است، فاصلهی روغن تا حد پایین گرید کم است و افت کوچک هم میتواند آن را از گرید خارج کند.
برای مثال، حد پایین گرید 16 در SAE J300، ۶.۱ cSt در ۱۰۰ درجه است. در ILSAC GF-6B برای 0W-16، حداقل ویسکوزیتهی ۱۰۰ درجه بعد از ۳۰ پاس در آزمون D6278 برابر 5.8 cSt تعریف شده است. یعنی حاشیهی مجاز بعد از برش بسیار باریک است.
پایداری برشی در روغن موتور دیزلی و بنزینی چه تفاوتی دارد؟
روغن دیزلی سنگین و روغن بنزینی سواری از نظر شدت و مدت برش شرایط متفاوتی دارند:
| مورد | روغن موتور دیزلی (heavy duty) | روغن موتور بنزینی (خودروی سواری) |
|---|---|---|
| مشخصههای رایج | API CK-4 و FA-4 | API SP و ILSAC GF-6 |
| آزمون برشی | ASTM D7109 (۳۰ و ۹۰ چرخه) | ASTM D6709 (Sequence VIII)؛ برای 0W-16 آزمون D6278 هم |
| نکته | معمولاً برش شدیدتر و مدت کارکرد طولانیتر | تمرکز روی صرفهجویی سوخت و گریدهای کمویسکوزیته |
در دیزل، مهمترین تفاوت CK-4 و FA-4 در HTHS است:
- API CK-4: حداقل HTHS برابر 3.5 cP؛ با دستههای قدیمیتر سازگار عقبرو است.
- API FA-4: HTHS بین 2.9 تا 3.2 cP، فقط برای گریدهای xW-30 و برای موتورهای دیزلی جدیدی که سازنده صراحتاً آن را تأیید کرده است. با CK-4 قابل تبادل نیست.
در خرید و گزارشنویسی، FA-4 را بهجای CK-4 نپذیرید مگر اینکه سازندهی موتور تایید کرده باشد. مشخصههای API و ILSAC بهروز میشوند؛ نسخهی جاری را از راهنمای رسمی API بررسی کنید.
استانداردها و آزمونهای پایداری برشی روغن موتور
| مشخصه یا استاندارد | آزمون مرتبط | چه چیزی کنترل میشود؟ |
|---|---|---|
| API CK-4 و FA-4 | ASTM D7109 (۹۰ چرخه) و HTHS | ماندن در گرید پس از برش و فیلم یاتاقان |
| ILSAC GF-6 | ASTM D6709 (Sequence VIII)؛ برای 0W-16، D6278 | افت برشی و محافظت یاتاقان |
| ISO 20844 | روش نازل انژکتور دیزلی (بیشتر برای سیالات هیدرولیک) | افت ویسکوزیته پس از شکست پلیمر |
آزمون نازل انژکتور (D6278) روی میز آزمایشگاه انجام میشود و از آزمون موتوری Sequence VIII ارزانتر است. اما معادل کامل آن نیست و همبستگیشان محدودیت دارد. خود ASTM هم تصریح میکند این روش برای پیشبینی افت ویسکوزیته در کارکرد واقعی موتور طراحی نشده است:
نتیجهی آزمایشگاه برای کنترل کیفیت و مقایسهی روغنها معتبر است، نه ضمانت عدد دقیق افت در هر موتور. شرح D7109 هم در صفحهی رسمی ASTM آمده است.
برای انتخاب دستگاه فقط به اسم استاندارد نگاه نکنید. کارشناسان نیک ابزار میتوانند با توجه به نوع روغن موتور (دیزلی یا بنزینی) و مشخصهای که آزمایشگاه شما باید پوشش دهد، پیکربندی مناسب را پیشنهاد دهند. برای مشاوره و دریافت کاتالوگ با ما تماس بگیرید.
تست پایداری برشی روغن موتور در آزمایشگاه
آزمون پایداری برشی ساده به نظر میرسد اما حساس است: نمونه با پمپ از نازل انژکتور دیزلی عبور میکند و ویسکوزیته قبل و بعد از عبور، در دمای کنترلشده اندازهگیری میشود. چهار چیز نتیجه را قابلاعتماد میکند: کنترل دمای حمام، تعداد دقیق چرخهها، کالیبراسیون مسیر جریان و تکرارپذیری بین اپراتورها.
در راهاندازی آزمایشگاههای نفتی، معمولا همین جزئیات است که بین یک نتیجهی تکرارپذیر و یک نتیجهی پرنوسان فرق میگذارد.
دستگاه تست پایداری برشی (SSI) نیک ابزار آزما برای آزمایشگاه روغن موتور
دستگاه SSI نیک ابزار آزما با همان منطق نازل انژکتور دیزلی کار میکند: نمونهی روغن در چرخههای کنترلشده از نازل عبور میکند و افت ویسکوزیته قبل و بعد اندازهگیری میشود. این دستگاه را خودمان طراحی تولید میکنیم تا تولید کننده روغن موتور بتواند هر بچ را پیش از عرضه کنترل کند و فرمول جدید را بررسی کند. مشخصات کامل دستگاه در صفحهی آن آمده است. برای انتخاب پیکربندی مناسب با کارشناسان فنی ما صحبت کنید.
تستهای مکمل برای آزمایشگاه روغن موتور
هیچ آزمایشگاهی فقط با یک دستگاه کنترل کیفیت کامل روغن موتور را انجام نمیدهد. جدول زیر نشان میدهد نیک ابزار کدام آزمونها را پوشش میدهد و کدامها را باید از مسیر دیگری تأمین کنید:
مجموعهی تجهیزات را در مقاله تجهیزات آزمایشگاه روغن موتور ببینید.
جمعبندی
پایداری برشی و شاخص HTHS دو معیار مکمل برای ارزیابی کیفیت روغن موتور هستند. پایداری برشی نشان میدهد روغن تا چه اندازه میتواند پس از اعمال تنشهای برشی، ویسکوزیته خود را حفظ کند؛ درحالی که HTHS بیانگر توانایی روغن در حفظ ضخامت مناسب فیلم روانکار در شرایط دمای بالا و نرخ برش شدید، بهویژه در یاتاقانها است.
بنابراین، انتخاب روغن باید بر اساس توصیههای سازنده موتور و با در نظر گرفتن گرید و مشخصات فنی مورد نیاز انجام شود. همچنین، بررسی همزمان مقادیر HTHS و SSI تصویر دقیقتری از عملکرد روغن ارائه میدهد.
برای تولیدکنندگان روغن موتور، انجام آزمونهای پایداری برشی و کنترل نتایج هر بچ پیش از عرضه، اهمیت ویژهای دارد. زیرا امکان شناسایی و جداسازی بچهای نامنطبق را پیش از رسیدن محصول به دست مصرف کننده فراهم میکند.
اگر میخواهید دستگاه SSI را برای آزمایشگاه خودتان ببینید یا دربارهی پیکربندی مناسب برای گریدهای دیزلی و بنزینی مشورت بگیرید، کارشناسان فنی نیک ابزار آمادهاند؛ تماس بگیرید و کاتالوگ دستگاه را دریافت کنید.
سوالات متداول
پایداری برشی روغن موتور چیست؟
پایداری برشی یعنی توانایی روغن موتور در حفظ ویسکوزیته، وقتی پلیمرهای بهبوددهنده شاخص ویسکوزیته (VI improver) آن زیر برش مکانیکی موتور میشکنند. هر چه این پایداری بیشتر باشد، روغن بعد از کارکرد طولانی هم در گرید اعلامشدهاش میماند. افت ناشی از شکست پلیمر دائمی است و با قطع برش برنمیگردد.
چرا روغن موتور بعد از مدتی رقیق میشود؟
یکی از دلایل اصلی، شکست دائمی زنجیرهی پلیمر در یاتاقانها، فاصلهی رینگ و سیلندر و پمپ روغن است. ورود سوخت به روغن هم ویسکوزیته را پایین میآورد، اما مکانیزمش متفاوت است و پلیمر را نمیشکند. برای تشخیص علت در یک روغن مشخص، آنالیز روغن مصرفی لازم است.
تفاوت پایداری برشی و HTHS چیست؟
پایداری برشی درصد افت ویسکوزیته را پس از برش نشان میدهد (آزمونهای D6278 و D7109)، در حالی که HTHS ویسکوزیته را در ۱۵۰ درجهی سانتیگراد و نرخ برش 10⁶ بر ثانیه اندازه میگیرد (مثلاً D4683). اولی میگوید روغن در گرید میماند یا نه و دومی میگوید فیلم یاتاقان کافی است یا نه. هر دو لازماند و جای هم را نمیگیرند.
آیا روغن موتور دیزلی و بنزینی پایداری برشی متفاوتی نیاز دارند؟
بله، آزمونها و مشخصههایشان فرق دارد. روغن دیزلی سنگین معمولاً با برش بیشتر و مدت کارکرد طولانیتر ارزیابی میشود (D7109). روغن بنزینی علاوه بر پایداری برشی باید با گریدهای کمویسکوزیته و الزامات صرفهجویی سوخت سازگار باشد (Sequence VIII و برای 0W-16، D6278).
تفاوت API CK-4 و FA-4 چیست؟
CK-4 حداقل HTHS برابر 3.5 cP دارد و با دستههای قدیمیتر سازگار عقبرو است. FA-4 فقط برای گریدهای xW-30 با HTHS بین 2.9 تا 3.2 cP تعریف شده، برای موتورهای دیزلی جدید است و با CK-4 قابل تبادل نیست. جایگزینی آن فقط با تأیید سازندهی موتور درست است.
چطور بفهمم روغن موتورم پایداری برشی خوبی دارد؟
دیتاشیت را از نظر SSI یا درصد افت ویسکوزیته و HTHS بخوانید، اما به آن بسنده نکنید. برای اطمینان واقعی، نمونه را با آزمون D6278 یا D7109 بسنجید و نتیجه را با حد گرید SAE و مشخصهی موردنظر مقایسه کنید.
دیدگاهتان را بنویسید