استاندارد ASTM سری D مجموعه‌ای از چند هزار روش آزمون (Test Method)، مشخصات فنی (Specification) و دستورالعمل اجرایی (Practice) است که سازمان ASTM International برای مواد و محصولات متفرقه، از جمله فرآورده‌های نفتی، سوخت‌ها، روانکارها، پلاستیک، رنگ، لاستیک، آب و خاک منتشر می‌کند. برای مثال ASTM D86 روش تقطیر فرآورده‌های نفتی و سوخت‌های مایع (مانند بنزین، نفت سفید و گازوئیل) در فشار اتمسفر را توضیح می‌دهد و ASTM D93 روش اندازه‌گیری نقطه اشتعال (Flash Point) به روش کاپ بسته پنسکی مارتنز را مشخص می‌کند. نسخه معتبر و به‌روز هر استاندارد را باید از سایت رسمی ASTM یا مراجع مجاز تهیه کرد، اما دانلود فایل فقط نیمی از کار است. ما در نیک ابزار آزما که دستگاه‌های این آزمون‌ها را طراحی و تولید می‌کند، بارها دیده‌ایم آزمایشگاهی که متن استاندارد را دارد، به علت دستگاه نامنطبق یا اجرای اشتباه روش، به نتیجه قابل‌قبول نمی‌رسد. در این مقاله لیست مهم‌ترین استانداردهای ASTM سری D، روش خواندن کد استاندارد، مسیر دانلود معتبر و دستگاه لازم برای هر آزمون را از زاویه دید مجموعه‌ای که این دستگاه‌ها را ساخته و نصب کرده است، بررسی می‌کنیم.
برای انتخاب دستگاه مناسب هر استاندارد یا مشاوره پیش از خرید تجهیزات آزمایشگاه نفتی، با کارشناسان نیک ابزار آزما در تماس باشید.
استاندارد ASTM سری D چیست؟
ASTM International یک سازمان بین‌المللی تدوین استاندارد است که روش‌های آزمون و مشخصات فنی هزاران ماده و محصول را با اجماع کمیته‌های فنی تدوین و منتشر می‌کند. در دسته‌بندی کلی ASTM، حرف D به «مواد متفرقه / Miscellaneous Materials» اشاره دارد، یعنی موادی که در دسته فلزات (A، B) یا مصالح ساختمانی (C) قرار نمی‌گیرند.
نکته‌ای که باید روشن شود این است که سری D فقط برای مواد نفتی نیست. پلاستیک، رنگ و پوشش، لاستیک، آب، خاک و سنگ، قیر، منسوجات و بسیاری مواد دیگر هم در همین سری قرار دارند، اما بخش بزرگ و پرکاربرد آن برای آزمایشگاه‌های ما، فرآورده‌های نفتی است. استانداردهای سری D مرتبط با نفت، سوخت‌ها و روانکارها عمدتا توسط کمیته D02 تدوین می‌شوند و در کتاب سالانه ASTM (Annual Book of ASTM Standards) در Section 5 با عنوان «Petroleum Products, Lubricants, and Fossil Fuels» گردآوری شده‌اند (شماره جلدها و نسخه جاری را برای استفاده در گزارش رسمی از astm.org تأیید کنید).
استانداردهای ASTM سری D شامل چه موادی می‌شود؟
سری D توسط ده‌ها کمیته فنی (Committee) تدوین می‌شود که هر کدام حوزه خاصی را پوشش می‌دهند. مهم‌ترین آن‌ها در ادامه بیان شده است.
| کمیته | حوزه | نمونه استاندارد |
|---|---|---|
| D01 | رنگ و پوشش (Paint and Related Coatings, Materials, and Applications) | D4060 (سایش پوشش با Taber) |
| D02 | فرآورده‌های نفتی، سوخت‌ها و روانکارها | D86، D93، D97، D445 |
| D04 | قیر و مصالح راه (Road and Paving Materials) | D5/D5M (نفوذ سوزن در مواد قیری) |
| D11 | لاستیک و مواد شبه لاستیکی | D2000 (طبقه‌بندی لاستیک) |
| D18 | خاک و سنگ | D1586 (آزمون SPT) |
| D19 | آب | D1193 (مشخصات آب مرجع آزمایشگاهی) |
| D20 | پلاستیک | D638 (خواص کششی پلاستیک) |
این فهرست کامل نیست. کمیته‌های دیگری هم در سری D ، مانند D03 (سوخت‌های گازی)، D05 (زغال‌سنگ و کک) و D13 (منسوجات) فعال هستند.
نکته عملی برای آزمایشگاه‌های ما این است که بیشتر استانداردهای پرکاربرد آزمایشگاه نفتی مانند D86، D93، D97 و D445 زیرمجموعه دسته D02 هستند. یعنی اگر در جستجوی خود در ASTM Compass به دنبال استانداردی برای فرآورده نفتی می‌گردید، احتمال زیاد زیر همین دسته بندی آن را پیدا خواهید کرد.
تفاوت سری D با سری‌های A، B، C و E
| سری | حوزه | نمونه استاندارد |
|---|---|---|
| A | فلزات آهنی و فولاد | A36/A36M (فولاد ساختمانی) |
| B | فلزات غیرآهنی | B117 (آزمون مه نمکی) |
| C | سیمان، بتن، سرامیک و مصالح ساختمانی | C150/C150M (سیمان پرتلند) |
| D | مواد متفرقه: نفت، سوخت، روانکار، پلاستیک، رنگ، لاستیک، آب، خاک | D86، D93، D638 |
| E | موضوعات متفرقه و روش‌های عمومی آزمون | E8/E8M (آزمون کشش فلزات) |
علاوه بر این پنج سری، ASTM سری‌های F (مواد برای کاربردهای خاص) و G (خوردگی، فرسایش و تخریب مواد) را هم دارد.
لیست استانداردهای ASTM سری D، پرکاربرد در آزمایشگاه فرآورده‌های نفتی
بیشتر سایت‌هایی که درباره استانداردهای ASTM سری D مطلب منتشر کرده‌اند، تنها یک لیست یا جدول دانلود ارائه می‌دهند اما ما ترجیح می‌دهیم هر استاندارد را به نمونه واقعی و دستگاه لازم متصل کنیم. درست همان‌طور که در آزمایشگاه با آن رو به رو می‌شوید.
| استاندارد | چه چیزی را اندازه می‌گیرد | نمونه مناسب | دستگاه لازم |
|---|---|---|---|
| ASTM D86 | منحنی تقطیر در فشار اتمسفر | بنزین، گازوئیل، نفت سفید، سوخت جت، نفتا، حلال‌های نفتی سبک | دستگاه تقطیر اتمسفریک نیک ابزار |
| ASTM D1160 | تقطیر در فشار کاهش یافته (خلأ) | برش‌های سنگین، روغن‌ها و نمونه‌های حساس به حرارت | دستگاه تقطیر در خلا نیک ابزار |
| ASTM D93 | نقطه اشتعال بسته پنسکی مارتنز | گازوئیل، روغن روانکار نو و کارکرده، نفت کوره، بیودیزل | دستگاه نقطه اشتعال بسته نیک ابزار |
| ASTM D92 / D56 | D92: نقطه اشتعال و آتش‌گیری کاپ باز کلیولند / D56: نقطه اشتعال کاپ بسته تگ | D92: روغن‌ها و فرآورده‌های با نقطه اشتعال بالاتر (به جز نفت کوره) / D56: مایعات کم ویسکوزیته با نقطه اشتعال پایین | دستگاه کاپ باز / تگ |
| ASTM D97 و D2500 | نقطه ریزش (D97) و نقطه ابری (D2500) | گازوئیل، روغن پایه و روانکار | دستگاه نقطه ریزش و دستگاه نقطه ابری نیک ابزار |
| ASTM D1298 | دانسیته، چگالی نسبی و API با هیدرومتر | نفت خام و فرآورده‌های نفتی مایع | حمام دانسیته نیک ابزار |
| ASTM D445 | ویسکوزیته سینماتیک (و محاسبه ویسکوزیته دینامیک) | روغن‌ها و سوخت‌های مایع | حمام ویسکوزیته و ویسکومتر شیشه‌ای نیک ابزار |
| ASTM D130 و D4048 | خوردگی نوار مسی: D130 برای فرآورده‌های نفتی، D4048 برای گریس | سوخت‌ها، حلال، روانکار و گریس | دستگاه خوردگی نوار مسی نیک ابزار |
| ASTM D524 | کربن باقیمانده رامزبوتوم | ته‌مانده ۱۰٪ تقطیر گازوئیل و برش‌های سنگین | دستگاه رامزبوتوم نیک ابزار |
| ASTM D323 | فشار بخار رید (RVP) | بنزین، نفت خام فرار و سایر فرآورده‌های فرار | دستگاه RVP نیک ابزار |
| ASTM D721 | مقدار روغن در واکس‌های نفتی (پارافین) | پارافین و واکس | دستگاه روغن در پارافین نیک ابزار |
| ASTM D1319 | انواع هیدروکربن (اشباع، اولفین، آروماتیک) با روش FIA | بنزین و برش‌های سبک (تقطیرشده تا حدود ۳۱۵ درجه سانتی‌گراد) | دستگاه جذب سطحی نیک ابزار |
| ASTM D6594 و D5968 | خوردگی روغن موتور دیزل: D6594 (HTCBT، ۱۳۵ °C) و D5968 (CBT، ۱۲۱ °C) | روغن موتور دیزل | دستگاه HTCBT/CBT نیک ابزار |
| ASTM D4294 / D5453 | کل گوگرد: D4294 با فلورسانس اشعه ایکس (ED-XRF)؛ D5453 با فلورسانس فرابنفش (UV) | گازوئیل، بنزین، نفت خام (D5453 برای سطوح کم گوگرد مناسب‌تر است) | آنالایزر گوگرد |
| ASTM D664 / D974 | عدد اسیدی: D664 با تیتراسیون پتانسیومتری، D974 با تیتراسیون رنگ‌سنجی | روغن نو و کارکرده | تیتراتور |
| ASTM D4057 / D4177 | نمونه‌برداری دستی (D4057) / خودکار (D4177) | مخازن و خطوط | تجهیزات نمونه برداری |
دامنه کاربرد D4294 از ۰٫۰۱۵ تا ۵٫۰۰ درصد جرمی (حدود ۱۵۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم به بالا) است. برای گازوئیل و بنزین با گوگرد کمتر از این مقدار باید از روش‌هایی مانند D5453 استفاده کرد.
برای آشنایی با مشخصات فنی، صفحه دستگاه تقطیر اتمسفریک مطابق ASTM D86 را ببینید.
اگر لیست آزمون‌های محصول خود (مانند گازوئیل، روغن موتور یا پارافین) را دارید اما نمی‌دانید برای هر استاندارد چه دستگاهی لازم است، شماره استانداردها و نوع نمونه را برای کارشناسان نیک ابزار آزما بفرستید تا پیش از خرید، تجهیزات و چیدمان آزمایشگاه کنترل کیفیت شما را پیشنهاد دهیم.
استانداردهای مشخصات محصول، آب و رسوب و پایداری اکسیداسیون
علاوه بر روش‌های آزمون بالا، چند گروه استاندارد دیگر از سری D در آزمایشگاه فرآورده‌های نفتی به‌طور مکرر استفاده می‌شوند:
| گروه | استانداردها | توضیح |
|---|---|---|
| مشخصات محصول (Specification) | D975 (گازوئیل/دیزل) / D4814 (بنزین موتوری) / D1655 (سوخت توربین هوایی/جت) / D6751 (بیودیزل B100) / D396 (سوخت‌های نفتی مشعل) | حدود مجاز هر پارامتر را تعیین می‌کنند، نه روش اندازه‌گیری؛ روش‌های آزمون لازم را به‌صورت ارجاعی معرفی می‌کنند. |
| آب و رسوب | D95 (آب به روش تقطیر) / D6304 (آب به روش کارل فیشر کولومتری) / D1796 (آب و رسوب در نفت کوره با سانتریفیوژ) / D2709 (آب و رسوب در سوخت‌های میان‌تقطیر، مانند گازوئیل، با سانتریفیوژ) | D95 برای محدوده ۰ تا ۲۵ درصد حجمی و D6304 برای آب در سطح‌های کم تا درصدی مناسب است؛ این دو روش متفاوت‌اند و جایگزین هم نیستند. |
| پایداری اکسیداسیون | D2272 (پایداری اکسیداسیون روغن توربین بخار با روش ظرف تحت فشار چرخان) / D943 (ویژگی‌های اکسیداسیون روغن‌های معدنی بازدارنده‌دار) | برای ارزیابی عمر و مقاومت روغن‌های توربین و هیدرولیک در برابر اکسید شدن به کار می‌روند. |
نمونه استاندارد مهم غیرنفتی سری D
برای این‌که تصویر درستی از دامنه سری D داشته باشید، چند مثال غیرنفتی را هم مشاهده کنید.
| استاندارد | موضوع | حوزه |
|---|---|---|
| D638 | خواص کششی پلاستیک‌ها | پلاستیک |
| D2000 | سیستم طبقه بندی محصولات لاستیکی خودرویی | لاستیک |
| D4060 | مقاومت سایشی پوشش‌های آلی با دستگاه Taber | رنگ و پوشش |
| D1586/D1586M | آزمون نفوذ استاندارد خاک (SPT) و نمونه‌گیری با نمونه گیر شکاف دار | خاک |
همان‌طور که مشاهده می‌کنید، سری D طیف وسیعی از مواد را پوشش می‌دهد؛ اما تمرکز اصلی این مقاله همان‌طور که در ابتدا گفته شد، فرآورده‌های نفتی است.
دانلود استاندارد ASTM سری D: نسخه معتبر را از کجا تهیه کنیم؟
یکی از سوالات رایج کاربران در مورد استاندارد ASTM سری D این است که نسخه معتبر آن را از کجا تهیه کنند. روش‌های تهیه نسخه معتبر این استاندارد به شرح زیر است:
| روش تهیه | مناسب برای | توضیح |
|---|---|---|
| فروشگاه رسمی ASTM (store.astm.org) | خرید تکی یک یا چند استاندارد | نسخه جاری و نسخه‌های قبلی با وضعیت مشخص قابل مشاهده است. |
| اشتراک ASTM Compass | آزمایشگاه‌هایی که به‌طور مداوم نیاز به مراجعه و به‌روزرسانی دارند | دسترسی سازمانی به استانداردهای جاری با به‌روزرسانی مداوم. |
| Annual Book of ASTM Standards (Section 5) | آزمایشگاهی که همزمان با چندین استاندارد نفتی سروکار دارد و صرفه اقتصادی خرید دسته‌جمعی را می‌خواهد | نسخه چاپی سالانه است و در طول سال به‌روز نمی‌شود؛ سرویس آنلاین ASTM به‌صورت ماهانه به‌روزرسانی می‌شود. |
| استانداردهای ملی ایران (INSO) | مواردی که مشتری یا ممیز نسخه ملی را می‌پذیرد | معادل برخی استانداردهای ASTM تدوین شده‌اند؛ پیش از استفاده، پذیرش آن را از مشتری یا ممیز بپرسید. |
| کتابخانه دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها | دانشجویان و پژوهشگران | معمولاً اشتراک ASTM Compass دارند. |
در سایت ASTM می‌توانید نسخه فعلی (Active)، نسخه‌های جایگزین‌شده (Historical) و وضعیت Withdrawn (استانداردی که دیگر معتبر نیست) هر استاندارد را مشاهده کنید. این موضوع برای اجرای صحیح آزمون حیاتی است.
برای بررسی وضعیت هر استاندارد به سایت رسمی ASTM مراجعه کنید.
چرا فایل‌های PDF غیررسمی ریسک دارند؟
از تجربه‌ای که با ده‌ها آزمایشگاه داشته‌ایم، در پاسخ به این سوال می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- نسخه قدیمی ممکن است با Revision جدید تغییر کرده باشد؛ به عنوان مثال یک جدول یا بند اجرایی عوض شده و شما بر اساس نسخه منسوخ کار می‌کنید.
- فایل‌های دانلودی غیررسمی اغلب Annex و Appendix را ندارند، در حالی‌که Annex شامل اطلاعات الزامی (مانند راستی‌آزمایی و کالیبراسیون دستگاه) و Appendix شامل اطلاعات غیرالزامی تکمیلی است؛ نبود آن‌ها یعنی بخشی از الزامات اجرایی را ندیده‌اید.
- طبق الزامات ISO/IEC 17025، آزمایشگاه باید از آخرین نسخه معتبر روش‌ها استفاده کند. کار با نسخه نامعتبر یا نسخه‌ای که دیگر Active نیست، می‌تواند در ممیزی به عدم‌انطباق (Nonconformity) و زیر سوال رفتن اعتبار گزارش منجر شود.
چطور کد یک استاندارد ASTM سری D را بخوانیم؟
نحوه خواندن کد یک استاندارد ASTM سری D برای کار روزمره کارشناس QC و برای ممیزی بسیار کاربردی است. کد یک استاندارد مثل D86-23ae2 چند بخش دارد:
| بخش کد | مثال | معنی |
|---|---|---|
| شماره اصلی | D86 | شناسه ثابت روش آزمون (تقطیر فرآورده‌های نفتی و سوخت‌های مایع در فشار اتمسفر) |
| سال | -23 | سالی که نسخه فعلی تصویب یا بازنگری شده است (۲۰۲۳) |
| حرف a/b/c | 23a | اگر در یک سال بیش از یک بازنگری منتشر شود، حرف به انتهای سال اضافه می‌شود؛ 23a یعنی دومین نسخه همان سال |
| اپسیلون (e1, e2) | ae2 | اصلاح ویرایشی (Editorial) پس از آخرین بازنگری؛ e2 یعنی دومین اصلاح ویرایشی. این اصلاح‌ها محتوای فنی را تغییر نمی‌دهند. |
| Reapproved | D97-17b(2022) | عدد داخل پارانتز سال آخرین تأیید مجدد است. یعنی استاندارد بدون تغییر فنی دوباره تایید شده |
| پسوند M | D1586/D1586M | وجود نسخه متریک (SI) در کنار نسخه واحدهای inch-pound |
گاهی هم با معادل‌های بین‌المللی روبه‌رو می‌شوید: D1298 با API MPMS Chapter 9.1 هم‌ارز است و D93 از نظر فنی معادل ISO 2719 و IP 34 شناخته می‌شود. هم‌ارزی به معنی یکسان بودن کامل متن نیست. در گزارش باید همان استانداردی را بنویسید که واقعا اجرا کرده‌اید.
در گزارش آزمون همیشه نسخه کامل استاندارد نوشته شود (مثل ASTM D86-23ae2)، نه فقط «ASTM D86». نوشتن ناقص شماره نسخه از مواردی است که ممیزان ISO/IEC 17025 ممکن است به آن ایراد بگیرند، چون مشخص نمی‌کند آزمون دقیقا با کدام نسخه اجرا شده است. پیش از اجرای هر آزمون، وضعیت Active/Withdrawn استاندارد را در astm.org بررسی کنید. نسخه‌ها مرتب جایگزین می‌شوند (برای نمونه D86-23a اکنون نسخه تاریخی است). این کار به چند دقیقه زمان نیاز دارد اما از ایراد در ممیزی جلوگیری می‌کند. کدهای بالا برای آموزش قالب هستند و نسخه جاری هر استاندارد را باید از astm.org بگیرید.
انواع سند در سری D: روش آزمون، مشخصات فنی، دستورالعمل
| نوع سند | کاربرد | نمونه |
|---|---|---|
| Test Method (روش آزمون) | توضیح می‌دهد چطور یک کمیت را اندازه بگیریم | D86، D93 |
| Specification (مشخصات فنی) | تعیین می‌کند محصول باید چه حدودی داشته باشد | D975 برای دیزل، D4814 برای بنزین، D1655 برای سوخت جت |
| Practice (دستورالعمل) | روش اجرایی عمومی که خود نتیجه آزمون تولید نمی‌کند | D4057 (نمونه‌برداری دستی) |
| Classification (طبقه‌بندی) | مواد یا محصولات را بر اساس ویژگی‌ها دسته‌بندی می‌کند | D2000 برای لاستیک |
| Terminology (اصطلاح نامه) | تعریف اصطلاحات یک حوزه | D883 برای پلاستیک |
ASTM اسناد دیگری مانند Guide (راهنما) هم دارد، اما این پنج نوع در آزمایشگاه بیشتر دیده می‌شوند.
نکته مهم: Specification به Test Methodها ارجاع می‌دهد، یعنی با خواندن D975 می‌فهمید آزمایشگاه برای گازوئیل به صورت دقیق به چه آزمون‌ها و دستگاه‌هایی نیاز دارد. این یک الگوی کاربردی برای راه اندازی هر آزمایشگاه جدید است.
مسیر پیشنهادی برای راه‌اندازی هر آزمایشگاه جدید:
- Specification محصول را بخوانید.
- Test Methodهای ارجاع‌شده را استخراج کنید.
- دستگاه هر کدام را تهیه کنید.
از متن استاندارد تا دستگاه: استانداردهای سری D از تجهیزات چه می‌خواهند؟
بیشترین اختلاف بین «داشتن استاندارد» و «گرفتن نتیجه درست» اینجا شکل می‌گیرد. برای مثال، ASTM D86 برای هر گروه نمونه (گروه ۰ تا ۴ بر اساس ویژگی‌های فراریت نمونه) شرایط مشخصی مانند دمای حمام خنک‌کننده کندانسور تعیین می‌کند، نرخ تقطیر را در محدوده حدود ۴ تا ۵ میلی‌لیتر در دقیقه می‌خواهد و دماهای خوانده شده را باید به فشار بارومتریک استاندارد تصحیح کرد. این استاندارد هم دستگاه دستی و هم خودکار را پوشش می‌دهد. اما هر دستگاهی، دستی یا خودکار، باید بتواند این پارامترها را در محدوده تعیین شده نگه دارد و ثبت کند. دستگاهی که ظاهرش شبیه دستگاه تقطیر است ولی کنترل این پارامترها را تضمین نمی‌کند، نمی‌تواند الزامات استاندارد را برآورده کند. به همین ترتیب، ASTM D93 برای نرخ گرمایش و سرعت هم زدن محدوده مشخصی تعریف کرده که بسته به نوع نمونه در Procedure A یا B رعایت می‌شود؛ Procedure C هم مخصوص بیودیزل B100 و دستگاه خودکار است.
ما در نیک ابزار آزما، به عنوان شرکتی دانش بنیان که دستگاه‌های تقطیر، نقطه اشتعال، نقطه ریزش، دانسیته و خوردگی را مطابق همین استانداردها طراحی و تولید می‌کند، هر بند الزامی استاندارد را به صورت مستقیم در طراحی دستگاه پیاده‌سازی می‌کنیم (کنترل دقیق دما تا ثبت خودکار داده برای گزارش قابل ارائه به ممیز).
برای نمونه‌های سنگین و حساس به حرارت، دستگاه تقطیر در خلأ آزمایشگاهی مطابق ASTM D1160 گزینه مناسب است.
تجربه همکاری با آزمایشگاه‌های پالایشگاه نفت پارس، نفت سپاهان و پالایشگاه نفت آفتاب نشان داده است که بسیاری از اختلاف‌های بین آزمایشگاهی، به علت خطای اپراتور نبوده و ناشی از دستگاهی است که ظاهرا مطابق استاندارد است اما جزئیات کنترل حرارتی یا کالیبراسیون سنسور را به درستی رعایت نکرده است.
خطاهای رایج هنگام اجرای استانداردهای ASTM سری D
اگر نتایج آزمون با آزمایشگاه مرجع اختلاف دارد یا تکرار پذیری مناسبی ندارد، پیش از بررسی خرابی دستگاه، موارد زیر را کنترل کنید.
چک لیست اختلاف نتایج آزمون تقطیر ASTM D86
- تصحیح فشار بارومتریک طبق استاندارد انجام شده است.
- سنسور دما کالیبره است و دقت لازم را دارد.
- دمای حمام کندانسور و سایر شرایط با گروه نمونه (۰ تا ۴) مطابقت دارد.
- نرخ تقطیر در محدوده تعیین شده استاندارد کنترل شده است.
- نمونه برداری و نگهداری نمونه به درستی انجام شده و اجزای سبک از دست نرفته‌اند.
- هر دو آزمایشگاه از نسخه یکسان استاندارد استفاده می‌کنند.
چک لیست کاهش غیرعادی نقطه اشتعال روغن کارکرده (ASTM D93)
- احتمال رقیق شدن روغن با سوخت بررسی شده است.
- Procedure مناسب طبق ASTM D93 انتخاب شده است (A برای نمونه‌های همگن و B برای نمونه‌های بسیار ویسکوز، دارای ذرات جامد یا تشکیل دهنده فیلم سطحی).
- سرعت هم زدن و نرخ گرمایش مطابق Procedure انتخاب‌شده تنظیم شده است.
برای بررسی تجهیزات مرتبط، مشخصات دستگاه نقطه اشتعال بسته (فلش پوینت) نیک ابزار آزما را مشاهده کنید.
چک لیست تکرارپذیر نبودن نقطه ریزش (ASTM D97)
- پیش گرمایش نمونه مطابق استاندارد انجام شده است.
- جار آزمون کاملا تمیز و خشک است.
- انتقال جار بین حمام‌ها در دمای تعیین شده انجام شده است.
- جریان نمونه در فواصل ۳ درجه سانتی‌گراد بررسی شده است.
- نقطه ریزش طبق روش استاندارد، ۳ درجه بالاتر از دمای توقف جریان گزارش شده است.
چک لیست جلوگیری از رد شدن گزارش توسط ممیز
- شماره و سال ویرایش استاندارد در گزارش ثبت شده است.
- وضعیت اعتبار نسخه استاندارد (Active، Historical یا Withdrawn) بررسی شده است.
- گواهی کالیبراسیون معتبر دستگاه در دسترس است.
- سوابق اجرای آزمون و شرایط اندازه‌گیری ثبت شده‌اند.
اختلاف نتایج همیشه به معنای خرابی دستگاه نیست. گاهی رعایت نکردن یک شرط کوچک در روش آزمون باعث کاهش دقت یا تکرارپذیری نتایج می‌شود.
اگر پس از بررسی این چک لیست همچنان اختلاف نتایج وجود دارد، می‌توانید برای بررسی شرایط آزمون و انتخاب تجهیزات مناسب با کارشناسان نیک ابزار آزما مشورت کنید. برای آزمایشگاه‌هایی که آزمون‌های خوردگی روغن موتور دیزل را انجام می‌دهند، دستگاه تست خوردگی روغن موتور دیزلی نیز یکی از تجهیزات مرتبط با استانداردهای ASTM D5968 و D6594 است.
راه‌اندازی آزمایشگاه فرآورده‌های نفتی بر اساس استانداردهای سری D
اگر در حال راه‌اندازی یا توسعه آزمایشگاه کنترل کیفیت هستید، جدول زیر حداقل آزمون‌های سری D و دستگاه‌های پیشنهادی برای چند محصول پرکاربرد را نشان می‌دهد:
| محصول | آزمون‌های پرکاربرد سری D | دستگاه‌های پیشنهادی |
|---|---|---|
| گازوئیل | D86، D93، D97/D2500، D1298، D130، D445، D524، D4294 (یا D5453 در گوگرد کم) | تقطیر اتمسفریک، نقطه اشتعال بسته، نقطه ریزش و ابری، حمام دانسیته، خوردگی مسی، حمام ویسکوزیته، رامزبوتوم، آنالایزر گوگرد |
| بنزین | D86، D323 (یا روش‌های مجاز دیگر فشار بخار در Specification)، D1319، D130، D1298 | تقطیر اتمسفریک، RVP، جذب سطحی، خوردگی مسی، حمام دانسیته |
| روغن موتور و روانکار | D93/D92، D97، D445، D664، D5968/D6594 | نقطه اشتعال، نقطه ریزش، حمام ویسکوزیته، تیتراتور، CBT/HTCBT |
| پارافین و واکس | D721 و آزمون‌های مرتبط (مانند D87 نقطه ذوب و D1321 نفوذ سوزن) | دستگاه روغن در پارافین و تجهیزات آزمون‌های مرتبط |
این جدول راهنمای اولیه است. لیست نهایی آزمون‌های لازم را Specification محصول شما و توافق با خریدار تعیین می‌کند. برای مثال آزمون عدد اکتان بنزین (D2699 و D2700) به موتور CFR نیاز دارد و جداگانه برنامه ریزی می‌شود.
برای آزمایشگاه پارافین و واکس، دستگاه اندازه‌گیری مقدار روغن در پارافین را ببینید.
اگر لیست آزمون‌های نهایی محصول خود را دارید اما نمی‌دانید چیدمان آزمایشگاه باید چگونه باشد، همین الان با کارشناسان نیک ابزار آزما تماس بگیرید تا پیش از خرید، تجهیزات و چیدمان مناسب بودجه و حجم کار شما را پیشنهاد دهیم.
سوالات متداول
آیا دانلود رایگان و قانونی استانداردهای ASTM سری D ممکن است؟
به‌طور کلی خیر. استانداردهای ASTM دارای کپی رایت هستند و باید از فروشگاه رسمی ASTM، اشتراک Compass یا کتابخانه‌های دانشگاهی دارای مجوز تهیه شوند. فایل‌های رایگان غیررسمی ریسک قدیمی بودن یا ناقص بودن (بدون Annex) دارند.
آخرین نسخه یک استاندارد ASTM را از کجا تشخیص دهیم؟
در astm.org با جستجوی شماره استاندارد، وضعیت Active، تاریخ آخرین بازنگری و وضعیت Withdrawn قابل مشاهده است. همیشه پیش از اجرای آزمون این صفحه را بررسی کنید.
تفاوت ASTM D93 و ASTM D92 چیست؟
D93 نقطه اشتعال را با روش کاپ بسته پنسکی مارتنز اندازه می‌گیرد و برای سوخت‌ها، روانکارها و بیودیزل کاربرد دارد. D92 با روش کاپ باز کلیولند انجام می‌شود، علاوه بر نقطه اشتعال، نقطه آتش‌گیری (Fire Point) را هم می‌دهد و بیشتر برای فرآورده‌هایی با نقطه اشتعال بالاتر (به جز نفت کوره) به‌کار می‌رود. به دلیل تفاوت در ساختار کاپ، نتایج این دو روش برابر نیستند و معمولا نقطه اشتعال کاپ بسته کمتر از کاپ باز به دست می‌آید. انتخاب روش به نوع نمونه و الزام Specification محصول بستگی دارد.
استانداردهای ASTM سری D معادل ISO یا استاندارد ملی ایران دارند؟
بله، برخی استانداردها معادل بین المللی دارند. برای نمونه D93 از نظر فنی معادل ISO 2719 و IP 34 شناخته می‌شود (هم‌ارز هستند). همچنین سازمان ملی استاندارد ایران (INSO) معادل چند استاندارد ASTM را تدوین کرده که در مواردی قابل استفاده جایگزین است.
برای آزمایشگاه گازوئیل کدام استانداردهای سری D لازم است؟
حداقل D86 (تقطیر)، D93 (نقطه اشتعال بسته)، D97/D2500 (نقطه ریزش و ابری)، D1298 (دانسیته)، D130 (خوردگی مسی)، D445 (ویسکوزیته) و برای گوگرد D4294 (یا D5453 در سطوح کم گوگرد) پرکاربردترین‌ها هستند. فهرست نهایی را Specification D975 یا توافق با خریدار مشخص می‌کند.
جمع بندی
استاندارد ASTM سری D طیف گسترده‌ای از روش‌های آزمون و مشخصات فنی را برای فرآورده‌های نفتی، سوخت‌ها، روانکارها و بسیاری مواد دیگر پوشش می‌دهد. اما داشتن فایل استاندارد D86 یا D93 به معنی دانستن روش آزمون است. نتیجه درست زمانی به دست می‌آید که دستگاه آزمایشگاهی هم بند به بند با همان روش منطبق باشد و اپراتور جزئیات اجرایی، از تصحیح فشار تا انتخاب Procedure درست را رعایت کند.
نیک ابزار آزما به‌عنوان شرکت دانش‌بنیان سازنده تجهیزات آزمایشگاه نفتی، دستگاه‌های تقطیر، نقطه اشتعال، نقطه ریزش، دانسیته و خوردگی را مطابق استانداردهای ASTM سری D طراحی و تولید می‌کند و تجربه تجهیز آزمایشگاه‌های پالایشگاهی مانند پالایشگاه نفت پارس، نفت سپاهان و پالایشگاه نفت آفتاب را در رزومه خود دارد.
برای انتخاب دستگاه مناسب استاندارد آزمایشگاه خود یا دریافت مشاوره پیش از خرید، محصولات نیک ابزار را ببینید یا همین امروز با کارشناسان ما تماس بگیرید.
دیدگاهتان را بنویسید